از اينجا بدست مىآيد كه منظور از * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * « الذين ثبتوا على الكفر - آنهايى كه استوار در كفرند » است ، و به همين جهت برگشت معناى آيه به مضمون آيه قبلى خودش است كه فرمود : « إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّه الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ وَلَوْ عَلِمَ اللَّه فِيهِمْ خَيْراً لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ » « 1 » علاوه ، بعد از آنكه هر دو آيه دلالت كردند بر اينكه شر در نزد خدا منحصرا در طايفه معينى از جنبندگان است ، آيه اولى علاوه بر دلالتش بر اينكه اين طايفه به هيچ وجه ايمان نمىآورند خود قرينه است بر اينكه منظور از آيه دومى هم كه فرمود : * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » ) * اين است كه اين طايفه بر كفر خود ثابت قدم هستند ، و به هيچ وجه از آن دست بر نمىدارند . * ( « الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ » ) * اين آيه نسبت به آيه قبلى و جمله « آنهايى كه كافر شدند » يا بيان است و يا بدل بعض ( يهوديهايى كه با رسول خدا ( ص ) معاهده بستند ) از كل ( مطلق كفار ) . و بنا بر بدليت ، كلمه « من » در « منهم » تبعيضيه خواهد بود و معناى آيه اين مىشود كه : « آن كسانى كه از ميان طايفه كفار با ايشان معاهده بستى » . و اما احتمال اينكه كلمه « من » زائده بوده و معناى آيه اين باشد : « كسانى كه با ايشان معاهده بستى » و يا به معناى « مع » و معنايش اين باشد : « كسانى كه تو با ايشان معاهده بستى » احتمال درستى نيست . و منظور از اينكه فرمود : * ( « كُلِّ مَرَّةٍ » ) * آن چند دفعه اى است كه رسول خدا ( ص ) با ايشان معاهده بست ، يعنى : يهوديان عهد خود را مىشكنند در هر دفعه كه تو با ايشان عهد ببندى ، و از خدا در شكستن عهد پروا ندارند ، و يا از شما پروا نداشته و از شكستن عهد شما نمىترسند ، و اين خود دليل بر اين است كه شكستن عهد از جانب يهوديان چند دفعه تكرار شده است . * ( « فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ » ) * در مجمع البيان گفته : كلمه « ثقف » به معناى پيروزى و دست يافتن به سرعت و كلمه « تشريد » متفرق ساختن توأم با اضطراب است « 2 » . و اينكه فرمود : * ( « فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ » ) * اصل آن « ان تثقفنهم » بوده ، و حرف « ما » كه براى تاكيد است بر سر « ان » شرطيه در آمده تا مصححى باشد

--> ( 1 ) سوره انفال آيه 23 ( 2 ) مجمع البيان ج 4 ص 556